I Dekada pala 2015

I Dekada vash e Romengi Inkluzja 2005-2015 aresleas po agor pala sar sas phendo lako termino. Deas drom vazne prochesurja vash Romengi inkluzja andi Evropa, thaj deas o shajpe vash o EU-te sherutnisarel buthjarimata save dzean isto pe kadala riga, o EU Kadro vash Themenge Romengi Integratzja Stratedzje dzj ko 2020 (EU Kadro). Pala e ohto bersha dikhelpe ke i Romengi integratzja na sas dostisardi vi kana chaches astardeas jekh ucho levelo dikhimasko kotar kodola save len e dechizje. O Dekadako tzilo, te phagel i diskriminatzja kontra e Roma thaj te phandel o bikamlo haripe mashkar e Roma thaj o aver kotor e sochjetetosko, inke zorales mangelpes kerdo, soske o haripe si othe po than, thaj ande varesave thanimata shaj barjol. Aresindoj po agor e terminosko vash i Dekada, mangelpe te lel pes dechizja vash lako dzeamos maj dur, thaj vash forma, vi pala o 2015.

                                         

Dikerindoj kado andi godzj, o Kroatzjako Dekadako Sherutnipe, lino tala o akordo po Mashkarthemutno Sherutnengo Komiteto pe lesko 23to kidipe, dikerdo ando 24-25 Septembro 2012 ando Zagreb, Kroatzja, maladeas jekh partichipativo pushipe procheso vash o teharipe e Dekadako pala o 2015.

 

Ka te putrel i diskutzja vash o Dekadako teharipe, o 23toMashkarthenutno Sherutnengo Komiteto  (ISC) prezentisardeas jekh naformalno vatchjaripe [1] ka te avel sar jekh angluni inspiratzja vash e Dekadake partenerja ka te prindzearen pe soste delpe duma thaj te keren lafja vash shaj neve idea. O vatchjaripe sikadeas ke anglunes  vorba sas kodo pe o majoriteto kotar o kidimos partichipanturja kamen i Dekada te dzeal maj dur angle vi pala o 2015. O vatchjarimos geleas mai dur pe hurdimata thaj sikadeas so kerdeape andi Dekada thaj vi kerdeas prindzearipe vash kodola provokatzje save ashile bi-kerde, thaj vi i dosh so na andeas chaches zoralo paruvdipe vash o majoriteto e Romengo thaj i griza vash i duplikatzja buthjaki ando EU Kadro.

 

O 23to Mashkarthemutno Sherutnengo Komiteto kidipe kerdeas jekh grupa diskutzjengi vash o teharipe e Dekadako: vahtjaripe, o tzjlo thaj e riga buthjake. Anglune lafja pe kadi sesja kerdea len o Raj Osman Balić,[2] reprezentativo kotar o Romengo chivilo sochjeteto. O raj Bali phendeas sar dikhen e Roma, save buthj kerde andi Dekada: “I Dekada vash Romengi Inkluzja si, dzj akana, i maj lashi buthj so kerdeape vash e Roma de kana von si andi Evropa; Sas la lake lashimata thaj bilashimata sar sea e aver prochesurja, numa sas jekh lasho starto savo trebal te dzeal angle”

 

E maj vazne vatchjarimata kotar i tzknj grupa diskutzjaki vash o vahtjaripe sas kodo so nas dosta vahtjaripe dino, e desh bersha vash i Romengi  inkluzja nas dosta ka te areselpe pe kodola uche, barikane tzilurja, kodolatar e buthja trebal de dzean angle. [3] Po agor phendeas ke o pharipe e problemako thaj o buhlearipe e tzjlurengo kerel o kalendarosko planifikatzjako kadro pharo, thaj na trebal te dikhas o agor vash o vahtjaripe savo aresleas po palutno termino ba trebal te dikhas pala o paruvdipe/thaj so kerdeape dzj akana.

 

E diskutzje, e vatchjarimata, vash o so mangel i Dekada kerdepe vash o modaliteto buthjako  thaj na po andralipe e buthjako; e prjoriteta thaj e trujalne riga vash i Dekada ashen mishto definirime, numa i methoda sar te len pen e problemurja ande kodola riga trebal te aven inkejekhvar rode, varesave strukturalne pharimata, thaj trujalne riga trebal te aven serjozno dikhindo pe lende– spetzjalo i anti-diskriminatzja.

 

I grupa kana deas duma vash e thanimata, dzeographikalno rig andi Dekada, phendeas vash so i Dekada thaj o EU Kadro keren isto jekh buthj.  E thema EU membrurja save si vi andi Dekada sas  but puterde te dzean angle thaj te len than andi Dekada, trebal kerde buteder diskutzje vash sar i Dekada ka anel barvalipe, zor ko EU Kadro. I partichipatzja kotar akana na-EU thema andi Dekada sas prindzardj sar jekh Dekado spetzjalno lashipe.  I grupa deas duma vi vash o shajmos the buhlearelpe i Dekada karing vi aver thema save silen bari Romengi populatzja.

 

O baro mesazo kotar o angluno vatchjarimos vash o Dekadako teharipe sas te dzeal angle i Dekada thaj te nevjarelpe pala o nevo konteksto thaj te na bistrelpe so sikileape dzj akana.

 

Pala kadi angluni diskutzja, o Kroatzjako Sherutnipe vash i Dekada, prindzardo ando 23to Mashkarthemutno Sherutnengo Komiteto kerdeas jekh zorali thaj partichipativo konsultatzja vash o pushipe po teharipe e Dekadako, thaj kerdeas jekh buthjaki grupa kerdi membrurentza kotar governurja kotar Kroatzja, Hungarja thaj Serbja, I Open Society Fundatzja thaj i Lumjaki Banka thaj vi manusha kotar o chivilo sochjeteto le Romengo. I grupa sas la o responsabiliteto te arakhel kodola optzje vash o teharipe e Dekadako  thaj kerdeas jekh bari konzultazja, thaj kerdeas jekh dokumento hramosardo vash e polisje ka te avel diskutisardo ko 24to Mashkarthemutno Sherutnengo Komiteto kidipe.

 

I Buthjaki grupa kerdeas jekh  methodolodzja vash o procheso konzultatzjako savo te kerel focus-grupurja diskutzja thaj jekh pushimasko lil. Fokus Grupja diskutzjengi sas anglunes kerde e Romentza kotar o chivilo sochjeteto (13 Dec 2012), reprezentativurentza kotar sea e Dekadake thema maj hantzj i Chehja Republika. I dujto diskutzja sas kerdi e Mashkarthemutnentza partenerja (16 Jan 2013), thaj vi reprezentativurja kotar o Direktorato-Generalo kotar i Europaki Komisja (Justitzja, Buhlearipe, thaj Buthjaripe, Sochjalo Buthja thaj Inkluzja), thaj vi  Lumjaki Banka, Open Society Fundatzja, UN-OHCHR, UNICEF, Konsilo la Evropako, ERGO Drakhin, Europako Romengo Informatzjako Ofiso  thaj Europako Drakhin kontra o Rasismo. Pe kodola duj chona kidimata sas kerde manushentza kotar e  governurja thaj o chivilo sochjeteto reprezentativurja kotar o Montenegro (26 Feb 2013), Makedonja  (13 Mar 2013), Bosnja thaj Hertzegovina (14 Mar 2013), Kroatzja (15 Mar 2013), Chehja Republika (19 Mar 2013), Serbja (19 Mar 2013), Albanja (25 Mar 2013), Roumanja (25 Mar 2013), Spanja (31 Mar 2013), thaj Hungarja (25 Apr 2013). Na kerdeape kidimata andi Bulgarja thaj Slovachja soske sas politikane alosarimata thaj paruvdimata. Vi kadea o Slovako governo deas amen palpale po pushimasko lil pesko dikhipe. Trujal kadala kidimata i buthjaki grupa kerdeas konzultazja 261 manushentza thaj  kideas  93 palpalepushimata  po pushimatengo lil.

 

Kotar e reshimata kide ando konzultatzjako procheso, i buthjaki grupa vahs o Dekadako teharipe hramosardeas jekhn lil anavisardo ‘Te avela vaj na ...i Romengi Dekada pala or 2015’. O Lil andeas jekh dikhipe vash so kerdeape andi Dekada, vi bilashe buthja sar zorali baza informatzjaki vash o Dekadako teharipe diskutzja.

 

So kerdeape andi Dekada, hramosarde sea, ando lil optzjengo phenel ke i Dekada:

 

1)    kerdeas e themen te len  responsabiliteto themesko thaj vi i Evropaki Unja;

2)    kerdeaspen zorale thaj chachi misja savi te marel i diskriminatzja thaj o chororipe le Romengo sar jekh korkoro intitzjativa  savi kerel fokuso pe Romenge problemurja;

3)       vazdeas i griza savorende vash i Romengi ekskluzja

4)       kerdeas partichipatzja le Romengi ande vatchjarimata pe polisje save kerenpen upral lende;

5)       deas dumo te vazdenpen strukturja thaj neve resursja vash Romengi inkluzja;

6)       puterdeas, kerdeas lila  thaj kerdeas prindzarde kodola lashe buthja kerde ande prjoriteta thanimata;

7)       buhleardeas i pathiv sar jekh fleksiblno thaj zoralo djalogo vash i Romengi inkluzja.

 

Pe inkeal rig, e bi-lashimata so sas andi Dekada save arakhenpen ando hramosardo lil si kadala:

 

1)      but barikani misja thaj kovles definirime e prjoriteta;

2)      na dosta resursja;

3)      kodo so naj  mekanizmurja te zoraren i buthj andi praktika

4)      dosh vash kodo so na dikhleas pe strukturalno diskriminatzja;

5)      hurdi thaj kovlj  moitorizatzja,  evaluatzja thaj raporturja;

6)      varesave pharimata ande laki struktura; thaj

7)      kodo so kerdile paralela initzjativja (i maj bari EU Kadro).

 

O hramosardo lil ginavel kadala optzje vahs o Dekadako teharipe: 1) te agoripe i Dekada bi nijekh aver  responsabiliteto, godorvalipe teharako; 2 te kerelpe transfero vash sea so kerdeas i Dekada karing aver initzjativja thaj i Dekada te phandel pes 3) Te dzeal maj dur i Dekada pe jekh perjoda vahtjarimaski bj nijekh paruvdipe; thaj  4) Te paruvdelpes i Dekada pala sea so sikileam thaj pala o nevo konteksto thaj te dzeal angle pe jekh.perjoada vahtjarimaski.

 

O lil phendeas po agor ke si jekh generalo konsenso mashkar e Dekadake partenerja ka te: dzeal maj dur i Dekada vi pala o 2015: te  na kerel duplikatzja e buthjaki kana kerenpen dokumenturja, monitorizatzja thaj raporturja  vash o EU Kadro thaj aver initzjativja, thaj te anel nevo barvalipe, zoraripe karing o EU Kadro. I Evropaki Unja  phenel ke del suporto  ka i Dekada te dzeal angle numa shuteas konditzje thaj rekomandatzja te kerel fokuso vash e thema save naj  kotor ando EU . Aver mashkarthemutne Dekadake partenerja kamen i Dekada te dzeal angle numa vi on kerde mangipe ka te avel koperatzja thaj kordinatzja mashkar sea e partenerja ande lenge ges-gesestar initzjativja. Dekadake partenerja zorales phende ke i Dekada si te dzeal angle numa trebal te lel seama po so sikileas thaj po nevo konteksto ande savo si akana i Dekada.

 

O  24to  Mashkarthemutno Sherutenengo Komiteto kidipe kerdeas konfirmatzja pe e bare riga pe save dzeal o teharipe e Dekadako savo sas phendo kotar o maladipe e  diskutzjengo thaj i konsultatzja. Dekadake partenerja thaj vi e governura,mashkarthemutne organizatzje thaj Romengo Chivilo sochjeteto,  phende savore  ke kamen te dzeal angle i Dekada vi pala o bersh  2015 liindoj seama vash kodo so sikileam  ando procheso, o nevo  kadro savo si akana ando EU Kadro. Kado konsensus sas phendo ande nevi Deklaratzja e Dekadaki:

 

Ando 2005, ohto governurja phende ke 2005–15 si Dekada vash Romengi Inkluzja, thaj na pala but vahtj pasha lende avile vi aver save line o godorvalipe te phagen i diskriminatzja thaj te phanden o baro haripe mashkar e Roma thaj o aver kotor sochjetetosko. Tala o Kadro EU vash Themenge Romengi Integratzja Stratedzja, but aver thema thaj kotar o EU phende isto kodo godorvalipe. Vi kana vareso progreso kerdeape, ame prindzaras ke si but aver so mangelpe te avel kerdo.

Kodolatar, ame inkejekhvar phenas e princhipurja e Dekadake thaj las amaro godorvalipe te dzeas angle pe buthj – dikhindoj pe verver riga vash kethani buthj- ka te avel i inkluzja thaj integratzja le Romengi ande amare sochjeteta, vi inkeal o 2015.  Ame ka ingeras maj dur i buthj ka the buthjaras kethanes le Romentza thaj na Romengo chivilo sochjeteto, mashkarthemutne organizatzje thaj aver partenerja ka te aresas pe tzilurja phende zorales ande amare akztjake planurja thaj integratzjake stratedzje thaj te das pathiv pe amare responsabiliteta thaj obligatzja tala o mashkarthemutno zakono. Dzi pe kodo agor, ame las amaro raesponsabiliteto te lokearas thaj the keras harmonizatzja vash o Dekadako procheso thaj o procheso vash o EU Kadro, andre shuto vi kodo so trebal te keras jekh korkoro kadro vash o keripe thaj o implementisaripe e raporturengo.

.

I Deklaratzja sas bishardi vash konsultatzja angleder o kidipe  thaj sas drabardi ando 25to Mashkarthemutnengo Kidipe ,  othe kaj Themeske Kordinatorja e Dekadake (vaj lengere reprezentanturja) phende ke kamen  te ingeren maj dur lengo godorvalipe vash i Deklaratzja thaj ingeren la palpale  karing lenge themenge governurja  ka te den hramosardo anav pe late. Reprezentanturja kotar Bulgarja thaj Slovakja phende ke mangen te keren vatchjarimos po themesko levelo soske na kerde konzultatzjake kidimata vash o Dekadako teharipe. E reprezentativurja kotar i Chehja Republika, phende ke silen responsabiliteto vash i Deklaratzja, numa phende ke mangelpe maj but vremea ka te zorarel peski pozitzja o nevo governo. E reprezentativurja kotar Spanja, dine prindzaripe ke i Dekade te dzeal angle, numa  na phendeas puterdes  sar o Governo Spanjako mangel te dzeal maj dur andi  Dekada soske siles aver prjoriteta. O chachipe si ke kadala governurja phende ke mangen te buthjaren maj dur i buthj po themesko levelo  ka te aresen pe jekh level akordosko. Sea e aver thema, thaj seakadea vi e mashkarthemutne partenerja thaj  Romengo chivilo sochjeteto dine vast, zutipe, karing i Deklaratzja.

 

Kana sas o 25to Mashkarthemutno Sherutnengo Komiteto kidipen, Dekadake partenerja phende inkejekhvar o mangipe te den duma maj but vash o Dekadako teharipe, spetzjalo vash kodo te khosen i duplikatzja buthjaki kerdi e EU Kadrosa thaj te nevjaren i Dekada te kerel i buthj vash i Romengi inkluzja buteder zorali. Dekadake partenerja  prezentisarde konkreto propozalurja vash i Dekada reforma savo o Sekretarjato zumadeas te kidel len ande jekh  LIL vash Reforma savo te avel maj dur i baza vatchjarimaski mashkar e Dekadake partenerja.

 

Po agor e bershesko  2013 Albanja thaj Montenegro dine hramosardo anav pe Deklaratzja thaj o Sekretarjato  dikerdeas maj dur o vatchjarimos e governontza  kotar i Slovakja thaj Roumanja; e  aver governura  partichipanturja avela bishardo vi lende pushipe maj dur ando 2014. O Sherutnipe kotar Montenegro deas akordo vash o akharipe kerdo kotar o governo Roumanjako savo kamel te kerel kidipe vash i reforma  vash i Dekada ando 20 Februarje  2014 ando Bukarest. O kidipe ka  kidel sea e Dekadake partenerja  te keren fokus vatchjarimata vash e detailurja  vash i Dekada reforma pala o 2015 thaj pathjas ke ka arakhenpen e palpale pushimata pe kodola puterde pushimata   soske ka kerelpe jekh buvleardo plano vash sar i Dekada ka kerel buthj andral  thaj savi avela lakiri pozitzja karing o EU Kadro.

 

 


[1] O vathjarimos arakhelpe te dikhen [video part 1part 2part 3] vaj te drabaren les  [pdf].

[2] Anglune vatchjarimata arakhenpen te dikhen  [video] vaj te drabaren  [pdf].

[3] Raporturja pe Grupenge diskutzje dikhen kathe [video] vaj drabaren  [pdf].

 

 

Lil Optzjako  - Te avela vaj na: I Romengi Dekada pala o 2015?

 

Nevi Deklaratzja vash i Dekada 

 

Lil vash Reforma